"Wil je deze tekst redigeren?" Die vraag krijgen we regelmatig. Vaak gaat het om officiële stukken: een onderzoeksrapport, jaarplan of jaarverslag, een whitepaper, een visiedocument of een tekst die de strategie van een organisatie uiteenzet. Maar wat is tekstredactie eigenlijk?
Kort gezegd betekent redigeren: een tekst aanpassen zodat hij aan de eisen voldoet. Inhoudelijk betekent dit bijvoorbeeld: zorgen dat de tekst doet wat ie moet doen (bijvoorbeeld: informeren, overtuigen, tot actie aanzetten) en dat hij geschikt is voor de doelgroep. Ook corrigeren we spelfouten, typefouten en grammaticale fouten. Maar wat we vaakst doen bij tekstredactie is de stijl van een tekst aanpassen. Van ambtelijk, stroef en ingewikkeld naar fris, duidelijk, kort en krachtig. Ha! Dat klinkt lekker. Hoe gaat dat in de praktijk?
Wat komen we zoal tegen?
Stijlmissers, zoals we ze oneerbiedig noemen, liggen overal op de loer. En die maken de tekst stroef, afstandelijk, ingewikkeld, onduidelijk, ambtelijk of te lang (of allemaal). Denk aan te lange zinnen, tangconstructies, zinnen met naamwoordstijl of lijdende vorm, omslachtige formuleringen, deftige taal of managementjargon. Of een tekst waarin telkens dezelfde informatie herhaald wordt.
Hieronder een paar voorbeelden. Het zijn geen letterlijke zinnen uit rapporten en andere teksten, maar zelfbedachte zinnen die je wel in een te redigeren tekst tegen zou kunnen komen.
Voorbeeld 1: lange zinnen
Dit is een goed initiatief, want het waarborgt dat binnen de organisatie op een eenduidige manier, voorafgaand aan het aangaan van een overeenkomst, duidelijk is welk financieel instrument wordt ingezet, welke beheersingsmaatregelen daarbij noodzakelijk geacht worden, en dat achteraf de uitgaven op een juiste manier worden verantwoord in de financiële administratie. Probleem: een zin van meer dan 50 woorden. Een goede zinslengte is gemiddeld 15 tot 20 woorden (al mag je kortere zinnen ook best afwisselen met langere zinnen, anders krijgt de tekst een dodelijk saai ritme). Wat doe je eraan? In stukjes knippen en komma's vervangen door punten. En vergeet de structuurwoorden niet (ook wel verbindingswoorden genoemd): want, omdat, daarbij, bovendien. Of: ten eerste, ten tweede. Of: eerst, vervolgens, daarna, tot slot. Die maken de tekst beter te volgen.
Voorbeeld 2: naamwoordstijl
Onze organisatie gaat in 2025 door met het meer aandacht besteden aan de kwaliteit van de prestatieonderbouwingen voor het betalen van facturen. Probleem: in deze zin gebruikt de schrijver een werkwoord (aandacht besteden, betalen) als zelfstandig naamwoord. Dat heet: naamwoordstijl. Te herkennen aan 'het' vóór het werkwoord en een voorzetsel erna (meestal 'van', in deze zin 'aan'). Gevolg: een omslachtige en ambtelijke tekst. Wat doe je eraan? Maak de zin actief en gebruik het werkwoord als werkwoord. In dit geval vraagt dat eigenlijk om een iets andere formulering. Bijvoorbeeld: 'Als we facturen betalen, kijken we ook kritisch naar de kwaliteit van de prestatieonderbouwingen'.
Voorbeeld 3: overbodige woorden
Het gevoerde beleid en de daarover gemaakte afspraken hebben ertoe geleid dat de getroffen maatregelen niet het gewenste effect hebben.
Probleem: ‘gevoerde’ , ‘gemaakte’ en ‘getroffen’ zijn overbodige woorden. Want als het beleid niet ‘gevoerd’ is, de afspraken niet ‘gemaakt’ zijn en de maatregelen niet ‘getroffen’ zijn, is er sowieso geen effect. Het meest overbodige woord is ‘gemaakt’, in ‘gemaakte afspraken’. Als ze niet gemaakt zijn, zijn er helemaal geen afspraken! Wat doe je eraan? Herken de overbodige woorden, gooi ze eruit en maak de zin zo minder omslachtig.
Voorbeeld 4: deftige taal en jargon
De betaling vindt plaats door de Belastingdienst.
Onze organisatie kent een hoge mate van medewerkerstevredenheid.
Vanuit het ministerie is er geen gerichte sturing op financiële instrumenten.
Middels eenduidige samenwerking en structurele borging van kwaliteitseisen kan onze organisatie zich doorontwikkelen.
Probleem: 'plaatsvinden', 'kent' als je 'heeft' bedoelt, 'vanuit' in de verkeerde betekenis gebruikt: ingewikkeld en te deftig. En dan zie je hier ook veelgebruikt managementjargon: 'gerichte sturing', 'structureel', 'borging', 'doorontwikkelen'. Wat doe je eraan? Gebruik andere woorden, in gewonemensentaal ('verzorgde spreektaal') en vermijd jargon. Geen 'gerichte sturing' maar: 'focus leggen op'. Geen 'structurele borging' maar: 'duidelijk vastleggen' van de kwaliteitseisen. En weg met dat lelijke 'doorontwikkelen', het woord ' ontwikkelen' of desnoods 'verder ontwikkelen' zegt genoeg. En 'vanuit' mijn visie zeg ik: gebruik 'vanuit' alleen in zinnen als: 'Vanuit dit raam heb je een prachtig uitzicht!'
Uitleg geven is belangrijk
En tot slot, maar wel belangrijk: uitleg geven. Vooral bij grotere redactie-ingrepen vinden opdrachtgevers het prettig als we uitleggen waarom we iets veranderen. Het is immers altijd leuk of leerzaam te weten waarom de tekst daar beter van wordt!
